زبان، گویش و لهجه
چکیده:
زبان انباشته ای از واژه ها و همه سامانه پیوسته به کاربرد آن واژه ها ست که گروهی از مردم برای فراهم کردن پیوند با یکدیگر به کار می گیرند. گویش، گونه ویژه ای از یک زبان است که گروهی از مردم به آن سخن می گویند میشود که واژگان، دستور زبان و واگویه ای دیگرگون از ریختِ پایه ای زبان داشته باشد. لهجه، روشی جدا برای سخن گفتن یا نمار و نشانه ای به یک زبان یا گویش برگزیده است که میان گروهی از مردم هنباز است و به روال، بر پایه منطقه جغرافیایی یا طبقه اجتماعی از هم سوا میشوند.
هنگامی که با به کارگیری واژه ها با دیگران پیوند می یابیم، زبان را به کار می گیریم. ما همچنین از گویش و لهجه نیز بهره می گیریم، چه از آن آگاه باشیم و چه نباشیم. ولی معنی همه این واژه ها چیست؟ زبانها، گویشها و لهجهها چه ناهمسانی با یکدیگر دارند؟
در این نوشتار، درباره ناهمگنیها بین زبانها، گویشها و لهجهها سخن خواهیم راند و برای هر کدام نمونه هایی نشان خواهیم داد.
گویش در برابر زبان:
زبان انباشته ای از واژه ها و سامانه هایی را که ما برای پیوند با یکدیگر بر آن واژه ها به کار می بریم، مانند دستور زبان و املا، نشان می دهد. یک زبان دربرگیرنده گونه های گفتاری، نوشتاری و نشانه های واژه ها و سمانه ها است. برخی از نمونههای زبانها دربرگیرنده فارسی، انگلیسی، اسپانیایی، عربی، ژاپنی و هندی هستند.
واژه گویش، گونه ویژه ای از یک زبان را نشان می دهد. یک گویش بیشتر از گرامر زبان پیوسته خود پیروی میکند، ولی می شود واژگان، دستور زبان یا واگویه های دیگرسانی داشته باشد. بیشتر گویشها با کاربرد آنها در یک بخش جغرافیایی ویژه شناخته میشوند، همچنین می شود که گویشها با سنجه های دیگری مانند طبقه اجتماعی برگزیده شده به کار روند. برخی از نمونههای گویش را در فارسی، انگلیسیُ استرالیایی، اسپانیاییِ شیلیایی، عربیِ مصری و پاتویِ جامائیکایی می توان یاد کرد.
واژهء زبان گسترده تر است، در حالی که واژه گویش برای یادکرد خاص به گونه ویژه ای از یک زبان به کار می رود. افزون بر این، یک زبان دربرگیرنده ریخت نوشتاری نیز میشود، در حالی که واژه گویش بیشتر به گونه خاص تنها برای یادکرد به گونه گفتاری یک زبان به کار می رود. برای نمونه، گویشهای گوناگون انگلیسی، همگی الفبای لاتین یکسانی به کار می برند، ولی بیشتر هنگام سخن گفتن با سِدای بلند بسیار ناهمتا به گوش میرسند.
درست همانگونه که انگلیسی در سراسر جهان گویش دارد، اسپانیایی نیز همچنین است.
گویش در برابر لهجه:
در حالی که یک گویش میتواند دربرگیرنده ناهمگنیهایی در واگویه ها در سنجش به زبانی که از آن میآید باشد، ولی دربرگیرنده ناهمسانیهایی در واژگان و دستور زبان نیز باشد.
با این حال، واژه لهجه تنها یک روش برای واگویی یک زبان را یادآور می شود. این نکته دربرگیرنده ناهمگنیها در واژگان و دستور زبان نمیشود. مانند گویشها، لهجهها بیشتر بر پایه بخش جغرافیایی، طبقه اجتماعی یا دیگر ویژگیهای همانند بین گویندگان سوا میشوند.
بیشتر، از لهجه به گونه زیرسامانه ای از گویش یاد میشود، همانگونه که گویش زیرسامانه ای از یک زبان است.
نمونههایی از گویشها و لهجهها:
بیایید برای روشنسازیِ ناهمسانی، به نمونههایی از گویشها و لهجهها نگاهی بیندازیم. در ایالات متحده، زبان انگلیسی رایجترین زبان است و نسخه ویژه ای از انگلیسی که آمریکاییها بدان سخن می گویند، انگلیسی آمریکایی نامیده میشود. انگلیسی آمریکایی به گونه یک گویش از زبان انگلیسی شمرده میشود زیرا آمریکاییها بیشتر واژگان، دستور زبان و واگویه ای را به کار می برند که با گویشوران انگلیسی از جاهای دیگر، مانند کانادا، بریتانیا یا استرالیا ناهمسان است.
انگلیسی آمریکایی بیشتر به گویشهای گوناگون آمریکایی بخشبندی میشود، هماره بر پایه جایگاه جغرافیایی ولی نه همیشه. نمونههایی از گویشهای ویژه آمریکایی دربرگیرنده انگلیسی کاجون، انگلیسی بومی آمریکایی آفریقایی تبار و انگلیسی آمریکای جنوبی ست.
در ایالات متحده، مردم واژه های انگلیسی را به روشهای بسیار جوراجوری واگویه میکنند. به دیگر سخن، لهجههای گوناگونی دارند که بیشتر به جایگاه زندگی ایشان در ایالات متحده بستگی دارد. برخی از نمونههای شناخته شده لهجههای آمریکایی چنین اند؛ لهجه نیویورکی رایج در شهر نیویورک و پیرامون آن، لهجه بوستونی که در نیوانگلند بدان سخن می گویند و از شهر بوستون سرچشمه میگیرد، و لهجه جنوبی که در سراسر جنوب کشور یافت میشود.
بیایید به چند نمونه از گویشها و لهجهها نگاهی بیندازیم؛
نمونههایی از گویشها:
فرانسوی کانادایی
ایرلندی کاناخت
پرتغالی برزیلی
گیونگسانگ (کرهای)
نمونههایی از لهجههای بریتانیایی:
کاکنی
یورکشایر
اسکاوز
انگلیسی مصبی
https://www.dictionary.com/e/language-vs-dialect-vs-accent/
کوتاه سخن:
ناهمگنی بنیادی این است که زبان یک سامانه پیوند بی کم و کاست است که میتواند دربرگیرنده آیین نامه دستور زبان و ادبیات نوشتاری باشد، در حالی که گویش گونه ای از یک زبان است که در یک منطقه جغرافیایی یا گروه اجتماعی ویژه رایج است و می شود که در واگویی در واژگان و دستور زبان با زبان مادر داشته باشد. زبانها به روال پشتوانه رسمی بالاتری دارند، در حالی که گویشها زیرسامانه ای از زبانها شمرده میشوند.
زبان
- سامانه فراگیر: یک زبان یک سامانه پیوند فراگیر است که افزون بر گفتار، ادبیات و نوشته های استانده(=استاندارد) است.
- رسمیت و پشتوانه : زبانها بیشتر همچون زبان رسمی یک کشور یا منطقه شمرده میشوند و در کارهای رسمی، دولتی و آموزشی به کار میروند.
- بنیاد گویشها: زبان، مادر و بنیاد گویشهای گوناگون است و خود دربرگیرنده سامانه ای از گویشهاست.
گویش
- ریخت ویژه یک زبان: گویش، ریخت ویژه یک زبان است که ویژگانی یک منطقه یا گروه اجتماعی گُزیده است.
- ناهمسانی آوایی و واژگانی: گویشها ناهمسانیهای نمایانی در واگویی (لهجه)، واژگان و گاهی دستور زبان با زبان بنیادی دارند.
- نمونه: گویش تاتی در قزوین و گویش گیلکی در گیلان از گویشهای زبان فارسی شمرده میشوند. گویش تهرانی نیز گویشی از زبان فارسی است که در شهر تهران رواج دارد.
تفاوت کلیدی
- زبان: یک سامانه بی کم و کاست و اِستانده ای (=استاندارد) با آییننامه دستور زبان و ادبیات نوشتاری.
- گویش: یک ریخت ویژه و منطقهای از زبان که دربرگیرنده ناسانی آوایی، واژگانی و گاهی دستوری است.
- نکته: ناهمسانی بین زبان و گویش همیشه روشن نیست و گاهی به انگیزه های سیاسی یا اجتماعی، گویشی میتواند به نام یک زبان جُدسَر (=مستقل) شناخته شود. در زبانشناسی، نشان دادن جدا بودن ژزفنگرانه بین این دو شاید دشوار باشد، ولی در کربُرد، زبان سامانه ای فراگیرتر و گویش ریختی از آن شمرده میشود.
- دو نکته درخورِ نگرش؛
- * گرامر گویش با گرامر زبان پایه یا یکسان و یا گاهی اندک ناسانی دارد.
- * گویش بسا هنگام واژه هایی که زبان پایه از یاد برده یا حتی در کاربرد، واژه هایی از زبانهای دیگر را به وام گرفته در خود نگهداشته. همسنجی گویش بختیاری با زبان فارسی نمونه ای ست ارزنده همچنانکه بسیاری واژه هایی که در دوره آغازین فارسی کنونی رواج داشته همچنان به کار می برد، و از آن بیشتر بسیاری واژه های فارسی میانه و چند واژه زبان آریایی یا ایرانی که به نادرست فارسی باستان می گوییم در گویش بختیاری همچنان زنده است.
دیدگاهتان را بنویسید